Dit is een beeld van de afbraak van de Oosterkerk in Hoogeveen ergens 2025. Het was in de jaren ’70 de wijkkerk van mijn vader en daar ervoer ik een soort van roeping tijdens een kerkdienst waar hij voorging om theologie te gaan studeren.
Vast vertrouwen in de Geest bij windkracht 1-2
Op deze website probeer ik gedachten over theologie, ontwikkelingen in de kerk en maatschappij te verwoorden. Probeer, essay, probeersel. Zo ervaar ik het zeker over wat ik hier ga proberen te omschrijven. Ik denk, duid de ontwikkelingen zodanig – ik probeer dat voor het aangezicht van God te doen – dat de Here God bezig is om Europa stukken minder met Zijn Geest te bestoken en dat Hij zijn liefdevolle aandacht verplaatst naar andere continenten. In het bijzonder Afrika, Zuid-Amerika en delen van Azië. Dat is niet zonder gevolgen….
Ik denk ook dat daar een oordeel van Hem zit over onze Europese geschiedenis van de laatste paar honderden jaren.
Ik realiseer me dat dit heel grote woorden zijn. Ik zet ze tóch op deze website. In het openbaar. Ik realiseer me dat ik ernaast kan zitten. Dat zou erg zijn, want dan zit ik op een verkeerd spoor en trek anderen daar misschien in mee.
Ik realiseer me ook dat ik wel in de juiste richting kan zitten, denken, geloven en duiden. Dat zou veel erger zijn. Want als God ons minder aandacht schenkt, wat betekent dat voor ons continent? Voor de geestelijke gezondheid van mensen, voor met welke waarden en normen ze in hun leven staan, hoe dat in de politiek doorwerkt, wat het doet met hoe mensen de waarde en zin van hun leven zien en ervaren? Kortom op heel veel terreinen van het maatschappelijke én persoonlijke leven van mensen. Een soort eclips en dan langdurig. Maar het betekent ook iets voor al die mensen die in allerlei kerkgenootschappen – ook dat waar ik me 38 jaar met hart en ziel voor heb ingezet – zich tot op de dag van vandaag met verve en geest-driftig inzetten. Waar doen we het nog voor dan? Mijn stelling – als die waar is – zou hun motivatie kunnen leegzuigen: als de Heer toch het huis niet bouwt…, waarom zouden wij dan nog zwoegen? In het onderstaande wil ik proberen mijn gedachten – die grenzen aan overtuiging – op een rijtje te zetten.
Een illustratieve anekdote: het verval van het Jeruzalem van het noorden en glimpje geloof
Laat me het grote geheel even heel klein maken. Maar het kleine is direct ook het algemene beeld. Het is er een illustratie van. Onze dochter Martine wil graag met me praten. Ooit heb ik haar gedoopt als kind, de enige van onze kinderen. Ze woont in Meppel en overweegt sterk om zich opnieuw te laten dopen bij de Baptistengemeente daar. Ze wil er met me over praten, wat ik ervan vind. Als predikant, als gelovige en – misschien voor haar wel het belangrijkste – als vader. Gaat ze niet “tegen mijn wensen als dominee/vader in?” Een lieve en loyale vraag.
We spreken halverwege af: in Hoogeveen in een café waar je prima kunt praten samen. Naast het café is de Hoofdstraatkerk, de “gereformeerde kathedraal” van Hoogeveen, dat in de jaren 70 – als ik er opgroei – het Jeruzalem van het noorden genoemd wordt. Ik heb er nog orgelles gehad, mijn vader preekte er. En…., ernaast is het Herman Bavinckhuis. Herman Bavinck[1] is daar op die plek geboren. Herman wie? Precies, dat is denk ik ergens een belangrijk punt. Herman Bavinck is meer dan honderd jaar gestorven en was naast Abraham Kuyper de belangrijkste dogmaticus van de toenmalige Vrije Universiteit. Veel minder polemiserend en polariserend dan Kuyper. In zijn tijd…, beroemd in Nederland en nu: vergeten in Nederland. Overigens: in Zuid-Korea en Canada lezen ze zijn werken nog!
Ik zit er gemengd in: in die doop heb ik haar de liefde van God – Vader, Zoon en Geest – voor het leven mee mogen geven. Het voelt – dat vooral: voelt – als “is dat niet genoeg?” Maar ik zie ook met vreugde: voor háár is dit superbelangrijk, die evt. doop op belijdenis en als dit Gods weg is met haar, wie ben ik dan om dat tegen te houden als knechtje van de Heer en als vader van mijn dochter voor wie haar geluk mij zeer belangrijk is? We hebben een prachtig en open gesprek en ik vertel haar ook van de kerk ernaast en dat haar opa er nog preekte. “Herman wie”, vraagt ze….
Ondertussen is Jeruzalem in verval: de Oosterkerk – waar mijn vader voorganger was – is afgebroken. Er komen appartementen. De Zuiderkerk – waar wij vroeger vlakbij woonden – is al heel lang weg, appartementen. De Goede Herderkerk (hervormd, keken we op uit) is verkocht. En de gereformeerde kathedraal, waar wij op uitkijken tijdens ons mooie gesprek, is net verkocht: het wordt het nieuwe domein van de plaatselijke bibliotheek.
Na ons gesprek neem ik Martine mee naar de Middenweg waar ik woonde in de jaren 70. Het “heilig hoekje” heette het: op zo’n totaal van 15 huizen woonden er 5 predikanten van diverse kerkgenootschappen en één kerkelijk werker. Dat is ook voltooid verleden tijd en het komt niet meer terug.
Het illustratieve van het verhaal: de ontkerkelijking en dan vooral de vele mensen in ons land die zeggen dat geloven in de God van Jezus hen weinig meer doet neemt hand over hand toe. Als er mensen zijn die gaan geloven, dan is dat vaak bij wat evangelisch getinte kerken. Kleine, betrokken gemeenschappen. Doorleefde dertigers…..
Hoogeveen is een plek waar je dat dus voor je ogen ziet gebeuren. Jeruzalem in verval. Met wél glimpjes geloof! Want er zijn meer Martines…. Hier en daar zijn vooral jongeren geïnteresseerd met nieuwe openheid naar God, naar de bijbel. Maar wel: veel minder dan voorheen en het is al helemaal niet vanzelfsprekend. Want we zijn de vanzelfsprekendheid (die van God?) al heel lang voorbij.
Als de Heer het huis afbreekt…., tevergeefs zwoegen de werkers eraan….
De link naar de verwoesting van Jeruzalem en het volk Israël dat in ballingschap wordt gevoerd in 587 v. Christus is gauw gelegd als je Hoogeveen (Drachten had de naam ook) het Jeruzalem van het noorden noemt. Inclusief de verwoesting van de tempel. Door de jaren heen dat ik studeerde en predikant was heb ik allerlei verklaringen[2] en mogelijke oplossingen voorbij zien komen hoe we de crisis van de secularisatie en ontkerkelijking zouden kunnen keren. Tot op heden is dat gewoon niet gelukt. De tendens gaat maar door.[3] Die tendens is er niet alleen voor Nederland, het geldt voor heel Europa[4] én Noord-Amerika, terwijl het aantal gelovigen in de continenten Azië, Afrika en Zuid-Amerika juist fors groeit. Het zwaartepunt van het christelijk geloof ligt níet meer bij ons, in Europa.[5]
Van professor van Ruler[6] – al bijna net zo’n vergeten naam als die van Bavinck – leerde ik dat je dingen die in de wereld zich voordoen – ook de meest ingewikkelde en de dingen die haaks staan op alles wat God ooit wilde en wil – moet doordenken tot op God. “Wat is de rol van God in dit fenomeen, dat het zwaartepunt van geloven/kerk zijn verschuift naar andere continenten”, die vraag dus. Het vreemde is dat je die bijna in geen enkel boek tegenkomt. Dat maakt dus ook dat ik dit met wat aarzeling opschrijf. Maar het is ergens ook behoorlijk bizar, dat we allerlei verklaringen [7] hanteren maar misschien wel de meest voor de hand liggende verklaring negeren: omdat God zélf zich terugtrekt en zijn Geest harder laat waaien op andere continenten dan bij ons.
Jaarlijks lees ik rond de Advent de meditaties van genoemde van Ruler. Je kunt dat autistisch van me noemen, maar ik ervaar zelf iedere keer de enorme zeggingskracht die erin zit. De bundel bestaat uit een aantal meditaties over…, deutero-Jesaja. Dat is het gedeelte in de bijbel dat dus profetie, duiding van Gods weg en wil, is in de periode van de ballingschap. Woorden als God en Jeruzalem én de totaal verwoeste tempel ver weg zijn. Van Ruler schrijft dan dit – bij Jesaja 47:6 – : “dat is heiligschennis van God! Hij breekt af wat Hij gebouwd heeft. En niet alleen de aardse dingen, maar ook de geestelijke, eeuwige dingen: zijn naam die Hij op aarde heeft gesticht. In Babel is het volk van God beroofd van zijn karakter als volk van God – en dat is de ontheiliging.
Dát is voluit de levende God Hij staat bóven zijn gaven. Hij staat zelfs bóven zijn openbaring. Er is zoiets mogelijk als de (cursivering van mij, wvdw) ondergang van het Avondland. En daar gaat net alleen de cultuur mee heen, maar ook de kerk in het Westen gaat eraan. Dat is vaker voorgekomen. Denk aan Klein-Azië en Noord-Afrika. Bijbels genomen is dat geen pessimisme, maar lof van God die zó heerlijk, zó machtig, zó radicaal, zó vrij, zo zeer de leven God is. Het houdt in dat wij geheel en al op Hém, op Hem zélf geworpen zijn. Wij kunnen in niets rusten. Ook niet in iets van zijn gaven en van zijn naam (ook niet van kerkgebouwen die tegen de vlakte gaan, w.v.d.w). Wie niet doorbreekt tot deze waarheid van de schending van het heilige door God zélf, zal het geweld van deze tijd niet kunnen verdragen.”[8]
Verkenning van wat hiervan de implicaties zijn als dit waar is…..
In mijn ogen zitten hier heel wat kanten aan. Laat ik proberen er wat op een rij te zetten:
Ontspanning
Dat is misschien niet de eerste waar je zo aan zou denken. Maar ik denk dat veel collega’s die nog actief zijn én die het – net als ik – waren het herkennen: je houdt zó van die kerk, je doet je stinkende best. Er is dat prachtige én verdrietige liedje van Daniël Lohues Hij wul de klokken laoten luuden[9]. Het gaat over een jonge pastoor, die bij Pauw en Witteman zit en die de mensen wil laten merken dat God er is. Daartoe luidt hij vaak en luid de klok tot ergernis van de omwonenden. Het wíl dus niet: het overbrengen van de boodschap. Met dan de herkenbare en verdrietige tekst “Hij wil de redding van zien Redder…, maar ook die heurt hem blijkbaar nie….”
Als het wáár is, dat de Geest van God in onze plaatsen MINDER hard waait dan voorheen, dan kun je dus ook niet heel veel beweging verwachten. Het ligt dan dus niet aan jou als voorganger dat er achteruitgang is. Ik heb me wel eens gevoeld als een jongetje dat de vlieger op wilde laten. Heel hard rennen om zelf wind te maken. Als de wind zélf niet waait, hou je dat rennen heel kort vol. Je rent jezelf voorbij en die vlieger gaat zo niet op. Het helpt om te zien dat het niet hard waait en dat het niet aan jou ligt. Het heeft te maken met waar Prediker over schrijft: in zijn beroemde hoofdstuk 3: God heeft alles wat er is de goede plaats in de tijd gegeven, en ook heeft Hij de mens inzicht in de tijd gegeven. Als je je realiseert dat de wind niet zo hard waait, leg je zelf dan ook geen overspannen verwachtingen over stormachtige ontwikkelingen op. Er is een tijd van windkracht 1 én van windkracht 7…… In de herfst is het niet wijs om in je bikini naar het strand te gaan, maar uitwaaien in een winterjas kan prima. Wees blij met de kerkgangers en de gelovigen die er zíjn en die komen aanwaaien. Somber niet over wie er niet (meer) is.
Hoopvol
Daar zou je ook niet als eerste aan denken…. Maar het wááit wel. Kunst is niet om zélf wind te maken, maar om te kijken waar en bij wie de Geest van God wél waait. Iedere voorganger – bijna iedere? – ziet denk ik windvlaagjes die uit onverwachte hoek komen: mensen die geraakt worden door iets van God. Bemoedigd, getroost, aangezet tot hoop, liefde, helpen van een ander, bidden. Bedenk het: in beweging door de Geest van God. De kunst is om niet zelf wind te willen maken, maar te kijken waar de wind werkt en dáár de vlieger op te laten.
Ook nog “hoop” op een andere manier: gesteld dat alleen de onder noot 5 genoemde oorzaken een rol zouden spelen in de ontkerkelijking, dan lijkt het een onvermijdelijke, bijna sociologische natuurwet te zijn die onomkeerbaar is.[10] Gesteld dat ten diepste de Here God hier een rol speelt…, dan kan het ook weer anders worden. Dat is ook de essentie van de ballingschap. Heel lang is het volk – Jeremia, Jesaja en anderen waarschuwen – bezig met het dienen van afgoden, die de essentie van de Heer, de God van Israël missen: wees en weduwe én vreemdeling (jawel!), de zwakkeren in de samenleving worden achtergesteld, de sterkeren zijn aan de macht. En precies dat is kenmerkend voor vruchtbaarheidsgoden als Baäl. Als Juda dan verzwolgen wordt door de Babyloniërs en zélfs de tempel – tastbaar teken toch van de aanwezigheid van de Heer, of is de Heer niet zozeer aan de tempel gebonden… – wordt afgebroken, komen ze tot bezinning in Babel. Diepe gevoelens van schuld én het besef dat de Heer ze heeft verlaten en misschien zelfs vergeten[11], komen daar op. Tegelijk is dán dus de essentie van de God van Israël – de barmhartigheid naar de kwetsbare, naar zijn volk in dit geval – dat ze een nieuwe kans krijgen. Niet God was zijn volk vergeten, maar het was andersom. En nu ze Hem missen… en daar de heel pijnlijke consequenties van ondervinden, nu komt er nieuwe honger. En met veel vallen en opstaan is er dankzij de Heer een weg terug. Maar je kúnt dus door eigen daden – oorzaak en gevolg, boontje om loontje, de Duitsers noemen het Tun-Ergehenzusammenhang – jezelf in de nesten werken. Als individu[12] en dat kan in je leven al enorme proporties en consequenties hebben. En als samenleving, continent. De gevolgen daarvan zijn collectiever en enorm! Maar als God in dát proces meegaat, het láát gebeuren, zó zijn woede uitstort om dan een nieuwe kans te geven, dan is het ten diepste hoopvol.
Realisme
Dit is de tijd waarin wíj leven, waarin God met óns optrekt en waarin dat in dat opzicht magere jaren zijn. Dat kan flink knellen en kwellen. Het vraagt om doorzettingsvermogen. Het vraagt ook om kerken en kerkgenootschappen die elkaar niet langer beconcurreren, maar zien dat ze in hetzelfde tijdsgewricht leven en elkaar en vooral de Geest van God nodig hebben.
Verdriet en rouw en flink ook
Wie van God, het leven en de kerk (in die volgorde: er staat nergens “alzo lief had God de kerk dat hij zijn eniggeboren Zoon….) houdt zal het verlies aan geloof, hoop en liefde als een enorme tragiek ervaren. Die is niet 1,2,3 in harde cijfers en euro’s uit te drukken. Hoewel….., alleen al in Rotterdam besparen de kerken door al hun inzet op allerlei maatschappelijke terreinen voor de gemeente Rotterdam zo’n 133 miljoen op jaarbasis. [13]. En het SCP heeft al een aantal keren gepeild en geconstateerd dat kerkelijke vrijwilligers bovenaan de lijsten staan van mensen die zich inzetten binnen het brede maatschappelijke veld en welzijn. De toenemende ontkerkelijking heeft wel degelijk gevolgen voor het klimaat van toenemende individualisering in ons land.[14] Los daarvan, want het bovenstaande is zo functioneel gedacht voor de samenleving: ieder die van de Here God houdt en zijn gemeente voelt denk ik intens verdriet over de toenemende ontgeloving in ons land (en heel Noord-West Europa!) en de afbraak van kerken die daarvan het zichtbare gevolg is.
Inkeer, bezinning
Punt is natuurlijk dat als God er wél een rol in speelt, de vraag “waarom de Here God ons in Europa links laat liggen en andere continenten meer met zijn Geest bestookt?” direct opdoemt. Ik heb daar een aantal gedachten over die ik hier met aarzeling opschrijf. Die aarzeling is drieërlei:
Ik ga toch een poging wagen en wel om twee redenen:
Dus…., mogelijke redenen.
De vrijmacht van God.
Dat is een oude categorie in de theologie. Het betekent zoveel als dat we wel op Gods trouw mogen rekenen, maar dat het aan Hem is die te laten blijken op de voor Hem passende manier. De Geest waait waarheen Hij wil. Als het Hem behaagt om in Afrika te waaien, dan is dat aan Hem. Wil Hij één volk uitkiezen en langs die manier andere volken bereiken en zegenen, dan is dat aan Hem. Wil Hij een meisje uit een achterbuurtplaatsje in Israël betrekken in zijn manier om zijn liefde bekend te maken aan heel de wereld, dan wordt het Nazareth en dan wórdt het Maria. Europa mag dan eeuwenlang een verblijfplaats en broedplaats van de Geest zijn geweest…, het is niet gezegd dat dat altijd het geval zal zijn. Dat is dus wat ánders dan dat Gods Geest nu niet in Europa werkzaam zou zijn, maar anders, zachter.[16] Het aantal christenen in west-Europa neemt drastisch af, veroudert in een hoog tempo en heel veel mensen zijn nog wel lid van een kerk maar praktiseren hun geloof in de praktijk steeds minder. In Oost-Europa ligt dat heel anders bijvoorbeeld!
De interactie tussen God en ons mensen.
Dit sluit aan bij het stukje “hoopvol” hierboven. Er staat een pijnlijk stukje – nou, het hele stuk is erg pittig – in Paulus’ brief aan de Romeinen. Het gaat over het gedeelte Romeinen 9-11, over Israël en de niet-Joden die Christus lijken te omarmen en de Joden die Hem lijken te verwerpen. Op een zeker moment schrijft Paulus dat de niet-natuurlijke takken aan de olijfboom niet hoogmoedig moeten worden naar de Joden: zij kunnen net zo goed worden weggekapt. Dat God mensen – en een continent, alzo lief had God de WERELD, inclusief continentje Europa – liefhad veronderstelt dat er een relatie ontstaat: van liefde, wederliefde, blunders, herstel van relatie, wederliefde. Laat die liefde onvoorwaardelijk zijn zelfs als we in verblinding de meest bizarre dingen uithalen[17], maar dat wil niet zeggen dat de relatie niet verstoord kan worden en God zich kan afwenden vanwege het gedrag van mensen én een continent. Dat afwenden heet in de bijbel “oordeel”. Dat is hard en verstrekkend én hoopvol. God kan ook weer goed worden. Het is hoopvoller dan dat het een sociologische ontwikkeling is, die z’n eigen gang lijkt te gaan. Onafwendbaar. Gods toorn is veranderbaar, en als zijn liefde. Die toorn is een kant van diezelfde liefde.
Ik schrijf bewust mensen én een continent. Waar we in mijn ogen mee te maken hebben is iets collectiefs, dat over generaties gaat. Als je het te klein maakt – waarom gaat het in onze eigen kleine kerk zo slecht.., nooit verkeerd om de vraag te stellen; overigens ook goed om te vragen “waar waait de Geest wél wat gaat er wél goed?”- dan leg je jezelf teveel druk op en maak je jezelf te verantwoordelijk.
Wat zou dan die toorn/boosheid kunnen hebben opgeroepen? Ik probeer:
Als rode draad hier doorheen zou je het woord “superioriteit” kunnen noemen: superieur naar Joden, naar mensen van een ander continent met een andere kleur, naar mensen die net wat anders geloven (ons land), je kerkelijke organisatie belangrijker vinden dan levend gemeente zijn. Jezelf uitnemender achten dan de ander. Dat lijkt me haaks te staan op de kern van het evangelie.[20]
Ik geef dit graag voor beter en het is ongetwijfeld te nuanceren en uit te breiden. Maar daar wil ik omwille van de lengte van het verhaal en het experimentele ervan me nu in beperken.
Een opmerkelijk gesprek
In het boek “zoeken naar de dingen die boven zijn”[21] staat een boeiend gesprek waarin in mijn ogen precies gebeurt wat ik probeer te beschrijven. Benno van den Toren[22], die in Afrika aan theologen lesgaf en als zendeling daarheen ging is daar in gesprek over de toekomst van de Europese kerk met Bosco Bangura[23]. De laatste is een Afrikaans missioloog die in ons land en in België doceert en voorganger is in een migrantenkerk. Dat is dus al “deze wereld omgekeerd”. Ik zie nog de plaatjes uit mijn jeugd: witte mannen op Afrikaanse stranden met hoeden op, netjes aangekleed, die zwarte mensen, die naakt zijn en met neuspiercings – botjes! – rondlopen het verhaal van Jezus brengen. Tot ik een tiental jaren geleden op het journaal zag hoe er een internationale evangelisatiebijeenkomst was in Amsterdam in de zomer en je zwarte mensen in kleurige kleding (bijna naakt) zonnende witte mensen met piercings over Jezus zag vertellen. Ik chargeer, dat snap ik, maar het maakt het even scherp.
Van den Toren meent dat de kerken in Afrika op termijn eenzelfde soort ontwikkeling zullen doormaken als “onze kerken” in West-Europa: als de welvaart en de wetenschap toenemen, dan zijn kerken niet meer nodig. Je zou dit opnieuw een vorm van superioriteitsdenken kunnen noemen gecombineerd met sociologische veronderstellingen. Eerst brachten wij het evangelie, nu de welvaart, wetenschap, het individualisme én de secularisatie. Bangura ziet het anders. Leert misschien zijn collega – en ons, mij dus ook – een heilzaam lesje, dat eindigt met zijn geloof in de Geest. Dat lijkt me ook de kern, ten diepste. Ik citeer: “De erkenning van de alomvattende breedte van verlossing kunnen Afrikaanse pinksterchristenen aan het debat toevoegen. Door de reikwijdte van verlossing te benadrukken, willen Afrikaanse pinksterchristenen hun Europes christelijke broeder en zusters helpen de meest fundamentele grondslagen en kostbaarheden van het christelijk geloof te herontdekken (…..). Uiteraard ben ik me ervan bewust dat seculiere contexten uitdagende problemen met zich meebrengen voor degenen die het christelijk geloof belijden in tijden van krimp. Maar i.p.v. voor die uitdagingen te zwichten, zoeken Afrikaanse pinksterchristenen naar nieuwe mogelijkheden om dezelfde boodschap van Gods liefde in Christus Jezus te verkondigen en zoveel mogelijk mensen uit te nodigen om die boodschap te aanvaarden. (…..) D.m.v. respectvolle dialoog, gebaseerd op hun ervaringen in landen van herkomst, getuigen wij van de kracht van het kruis die zij hebben ervaren in Christus en in de Heilige Geest.
Samenvattend
Ik kom steeds meer tot de doorleefde en doordachte overtuiging dat de ontgeloving en ontkerkelijking in NW Europa (en de VS) niet het gevolg zijn van economisch-sociologische ontwikkelingen die zich noodzakelijkerwijs doorzetten. Uiteraard spelen ze een rol, maar er doorheen speelt de Geest van God de hoofdrol. Waar hoogmoed/superioriteit ten koste gaat van anderen – andere continenten, andere volken (Joden!), andersgelovigen – daar kan en wil de Geest niet wonen. Dat maakt het proces omkeerbaar want omkeer is een kernwoord bij God. Tegelijk nodigt het uit om contact te zoeken – als er migrantenkerken in je omgeving zijn – met medegelovigen. En te zoeken naar waar de Geest wél waait in je eigen gemeente en daar blij mee te zijn. Het bovenstaande is dus zeer ingrijpend en tegelijk geschreven vanuit diepe eerbied voor de Heilige Geest. En ik hoop op reactie op mijn probeersel. Stukwerk, zo mag je het ook noemen…
[1] https://www.geheugenvandevu.nl/personen/bavinck-h
[2] Met veel belangstelling las ik – aanrader – opnieuw het licht profetische boek van Allister McGrath, “de toekomst van het christendom”, Kok Kampen 2010. Hij beschrijft en voorspelt veel van wat zich nu afspeelt. Opmerkelijk genoeg geeft hij geen diepere oorzaak: wat is nu de échte reden dat dit gebeurt? Is het noodlot, inherent aan een rijker en individueler wordende samenleving of iets met God? Het ontbreekt! Terwijl de vraag zó voor de hand ligt.
[3] In 2023 gaf 42 procent van Nederlanders van 15 jaar of ouder aan bij een geloofsgemeenschap te horen. In 2013 was dit nog 53 procent. In 2023 noemde 17 procent van de Nederlanders zichzelf rooms-katholiek, gevolgd door 13 procent die zich protestants noemde en 6 procent die moslim was. Daarnaast had 6 procent een ander geloof. Vergeleken met 2013 daalde vooral het aandeel mensen dat zichzelf rooms-katholiek noemde met 9 procent, en het aandeel protestanten daalde met 3 procent. Daarentegen nam het aantal mensen dat zichzelf moslim noemde, toe met 1 procent. Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/20/vooral-oudere-mensen-zeggen-deel-uit-te-maken-van-geloofsgemeenschap
[4] Als voorbeeld: als Charles als koning wordt gewijd in de Anglicaanse staatskerk, dan is een duidelijke minderheid van de Engelsen christen en is het aantal Anglicanen laag te noemen. Dat maakt zo’n kroning binnen een staatskerk die dat niet meer is in getal tot iets absurds. Zie: https://www.otheo.be/nieuws/slechts-38-procent-britten-noemt-zichzelf-christen
[5] https://zendingsraad.nl/verdieping/2026/05/status-of-global-christianity-2026-afname-en-groei/
[6] https://nl.wikipedia.org/wiki/Arnold_van_Ruler
[7] Vraag het aan AI en typ verklaringen ontkerkelijking Nederland in en je krijgt het bekende rijtje van: welvaart, zelfbeschikking, religie op maat, modernisering (wetenschap), verdwijnen van zuilen, verlies van vertrouwen (kindermisbruik RK kerk), ander mens- en wereldbeeld enz.
[8] A.A. van Ruler, Reidans, uitgeverij Callenbach, 1974
[9] Daniël Lohues, Allenig 2. Spotify: https://open.spotify.com/track/7nvJGip98YecH8eYNPuhpT
[10] Benno van den Toren lijkt dat te suggereren/geloven in zijn gesprek met Bosco Bangura in “zoeken naar de dingen die boven zijn”, Kok Boekencentrumuitgevers, 2023. Zie verderop in dit artikel waar ik uitgebreider op hun gesprek inga.
[11] Jesaja 49:16
[12] Lucas 15:11-32. Ten laatste kwam hij tot bezinning……
[13] https://www.rijnmond.nl/nieuws/31674/kerken-besparen-rotterdam-miljoenen
[14] https://www.trouw.nl/religie-filosofie/de-gevolgen-van-secularisering-we-moeten-rekening-houden-met-minder-aanbod-van-vrijwilligers~b65535c0/
[15] Efeze 3:14-21. Dat lijkt misschien een bijzondere verwijzing, maar ten diepste geloof ik dat de Geest in dit alles de verborgen Hoofdrol speelt en die is nu eenmaal over tallozen verspreid.
[16] https://www.pewresearch.org/religion/2018/05/29/being-christian-in-western-europe/
[17] Lucas 23:46 o.a.
[18] Onlangs was ik in Rome, in het Ghetto. Zomaar een voorbeeld waarbij in dit geval de RK kerk de Joden heel veel ellende bezorgde: https://nl.wikipedia.org/wiki/Ghetto_(Rome)
[19] Ik realiseer me dat met het noemen van “vervolging van Joden” als oorzaak ik een mijnenveld aanroer zeker gezien de hele situatie nu in het Midden-Oosten. Met wat ik hier schrijf bedoel ik niet een steunbetuiging aan de regering Netanyahu te geven. Ik bedoel wél zeer serieus me te focussen op wat de kerken (RK idem!) heeft misdaan in de loop der tijden/eeuwen. Dus niet kijken naar wat Israël nu allemaal fout (of niet) doet, maar vooral naar de eigen rol. Ik ontkom niet aan de (bijbelse!) gedachte dat we daar vreselijk de fout in zijn gegaan meermalen.
[20] Filippenzen 2:1-11 om maar één kernachtige tekst te noemen. Maar je zou met hetzelfde recht de Lofzang van Maria – over de nederigheid en de hoogmoed – kunnen noemen. Lucas 1:46-55, in het evangelie dat vaak spreekt over eersten die laatsten vv worden.
[21] Sake Stoppels e.a. Kokboekencentrum 2023, blz. 55-73. Zeer lezenswaard.
[22] https://www.pthu.nl/over-pthu/organisatie/medewerkers/b.vandentoren/
[23] https://www.etf.edu/medewerkers/joseph-bosco-bangura/